کاروانسرا ترکيبي است از کاروان (کاربان ) که به جمعي مسافر اطلاق مي شود که به صورت دسته و گروهي سفر مي کنند.
کاروانسرا ساختماني است با کاربري هاي مختلف که مهم ترين کاربرد آن عبارت است از استفاده از آن محل به عنوان مکان استراحت مسافرين و کاروانيان. اکثر کاروانسراها در مسيرهاي بياباني و کوهستاني بوده و به عنوان مکان استراحت حيواناتي بوده که احساس خستگي مي کرده اند و توان حرکت نداشته اند و براي استراحت و تجديد قوا به يک کاوانسرا مي رسيدند. در واقع اين ساختمان ها را در فواصل معين و مخصوص و در مسير کاروانيان احداث مي کردند.
پيشينه کاروانسرا در ايران به دوره باستان بر مي گردد، منابع تاريخي حاکي از احداث اين بناها در دوره خامنشيان است، منزلگاه هايي توسط اين سلسله بين شوش و سارد ساخته شده بود، اين بناها نه تنها ايستگاه هاي بينراه را براي کاروانيان بود بلکه رفاه و امنيت کاروان ها و پيک هاي مخصوص را تامين مي کرده است. در دوره اشکانيان نيز به اين مقوله اهميت مي داده اند و اغلب جاده ها به ويژه در مسير جاده معروف ابريشم کاروان سراهايي احداث کرده بودند.
در دوره اسلامي نيز به کاروانسرا اهميّت مي دادند. در سفرنامه ها و کتب جغرافياي تاريخي از قبيل سفرنامه ناصر خسرو و مارکوپلو مطالبي در مورد کاروان سرا به چشم مي خورد، اما عصر طلايي احداث کاروان سراها متعلّق به دوره صفوي است. دونق تجارت داخلي و خارجي و مساله زيارت اماکن مقدسه باعث احداث کاروان سراهاي متعددي شده که از کرمانشاه شروع و به مشهد مقدس ختم مي شده و کاروانها قادر بودند از يک طرف به زيارت اماکن مقدسه نجف و کربلا و از طرف ديگر به زيارت امام هشتم شيعيان در مشهد مقدس مشرف شوند ايجاد جاده هاي زميني و توسعه کشتي راني منجر به صدور کالاي ايراني به کشورهاي غربي چين و هندوستان شد در نتيجه در اين مسير تعداد زيادي کاروانسرا ساخته شد.
تعاريف فوق در برگيرنده کاروانسراهاي دشتي يا برون شهري است. اما علاوه بر اين نوع کاروانسراها، کاروانسراهاي درون شهري يا تجاري داشته و داريم و همانطوري که از نامش مشخص است در داخل شهرها احداث مي شده و کار داد و ستد و معامله در آن صورت مي گرفته و هم اکنون تحت عنوان کاروانسرا يا سراي تجاري تيمچه پابرجاست.
 
ويژگيهاي کاروانسراها
کاروانسراها مانند هتلها و مهمانسراهاي امروزي کليه امکانات رفاهي را براي مسافر فراهم ميکرده است. ساختمان کاروانسرا معمولا داراي حصار است و در گوشه و گاهي در ميان اضلاع و ديوارهاي آن برجهايي قرار مي گرفته، و داراي سردري است که در فراز آن ساختمان دو طبقه ساخته اند. اتاقي پيرامون حيات ساخته مي شد و پشت آنها اصطبل قرار داشته است.
کاروانسراها بسته به محل جغرافيشان داراي معماري متفاوتي هستند به عنوان مثال کاروانسراهاي مناطق کوهستاني داراي اتاقهاي گنبدي با تعدادي اصطبل مي باشد. اکثرا داراي اجاق و بخاري است و از هر طرف بسته است و به راحتي کاروانيان را از باد و باران در امان نگه مي داشته است.
کاروانسراهاي کرانه خليج فارس عموما فاقد حيات بوده و چهارگوش هستند و دروازه هاي ورودي به هر سمتي که لازم  بوده گشوده مي شد تا بادهاي خنک ساحلي را به ساختمان برساند.
از نظر شکل ظاهري بنا کاروانسراها داراي اشکال مختلفي هستند مثلا کاروانسراهاي مدور نظير رباط زين الدّين در جاده يزد- کرمان و کاروانسراي زيزه بين کاشان و نطنز کاروانسراهاي چند ضلعي که از داخل و خارج قرينه هستند نظير کاروانسراهاي امين آباد، خان خوزه و دهبيد جاده اصفهان- شيراز، کاروانسراهاي دو ايواني به شکل چهارگوش، نظير کاروانسراي دو کوهک کاروانسراهايي با تالار ستون دار، نظير کاروانسراي عسگر آباد بين جاده تهران- قم. کاروانسراي چهارايواني با حيات باز مرکزي که به وفور ديده مي شود مصالح ساختماني کاروانسراها معمولا سنگ و آجر مي باشد.
در نجف آباد و اطراف، چندين کاروانسرا وجود داشته که تعدادي کاملا ويران شده اما تعدادي هنوز پا برجاست، از جمله کاروانسراهاي زيبا و مهم نجف آباد و تيران و کرون کاروانسراي حسنيجه واقع در ابتداي روستاي حسنيجه در مسير علويجه است که از جمله کاروانسراهاي سنگي کشور مي باشد. اين کاروانسرا در زمره آثار ملي به ثبت رسيده و هم اکنون در دست مرمت است. اين کاروانسراي زيبا جز کاروانسراهاي چهار ايواني با حياتي روباز و اتاقهايي در چهار طرف و دو اصطبل مي باشد، متاسفانه کتيبه بنا که در سر در ورودي قرار داشته به سرقت رفته است علاوه بر اين چند نقطه سقف بنا را در جستجوي گنج شکافته اند.
کاروانسراي جلوگير در حوالي روستاي خونداب، اين کاروانسرا شباهت زيادي به کاروانسراي حسنيجه دارد يعني به شکل چهار ايواني با حياتي روباز مرکزي با دو اصطبل و اتاقهايي در چهار طرف سر در زيبا با ورودي و ميان سراي دو طبقه، کاروانسرا يا قلعه غريب خان در پنج کيلومتري جنوب نجف آباد، کاروانسراي عصارخانه شاه آباد بعد از خط ويلاشهر، کاروانسرا يا قلعه رضا خان ابتداي جاده تيران به سمت سامان، کاروانسراي ميرآباد در ابتداي ورودي روستاي ميرآباد.
دو کاروانسراي درون شهري نيز در شهرستان تيران شناسايي شده که متاسفانه شکل اوليه خود را تا حد زيادي از دست داده است، کاروانسراهاي درون شهري نجف آباد که حدود ده عدد از اين نوع کاروانسرا در نجف آباد داير بوده، که تعدادي از آنها کاملا تخريب شده و اکنون به مرکز تجاري چند طبقه تبديل شده است، دوتاي ديگر تقريبا ويرانه است و بقاياي آن به چشم مي خورد و سه دستگاه تقريبا به شکل اوليه برجا مانده است.

منبع:
http://isfahanportal.ir